Derinkuyu: Podzemni grad za 20.000 ljudi, i pitanje ko ga je zaista sagradio

Čovjek je 1963. godine rušio zid svog podruma u turskom gradu Derinkuyu, želeći da proširi kuću. Iza zida nije naišao na ciglu ni nabijenu zemlju, nego na prazninu koja je vodila u još jednu prostoriju, a potom u još jednu.

Ono što je otkrio bilo je jedan od ulaza u grad koji je vijekovima ležao ispod nogu mještana, potpuno nepoznat.

Arheolozi su ubrzo utvrdili da nekoliko soba koje je slučajno otkrio predstavljaju tek djelić daleko veće strukture.

Grad se spuštao dublje nego što je iko mogao pretpostaviti, sprat za spratom urezan u mekani vulkanski tuf ispod platoa Kapadokije.

Kasnija istraživanja pokazala su da taj ulaz nije jedini — arheolozi danas broje najmanje 600 sličnih otvora, raštrkanih ispod kuća, dvorišta i ulica modernog Derinkuyua.

Osamnaest nivoa, otvoreno tek osam

Derinkuyu se spušta do otprilike 85 metara ispod površine, kroz mrežu od najmanje osamnaest povezanih nivoa.

Samo osam njih danas je pristupačno posjetiocima; ostatak je zatvoren, djelimično zarušen ili rezervisan isključivo za arheologe koji nastavljaju da mapiraju kompleks.

Prema procjenama koje kruže od otkrića 1963. godine, grad je u svom vrhuncu mogao primiti i do 20.000 ljudi, zajedno sa stokom i zalihama hrane za duži period.

Ta brojka se pojavljuje u gotovo svakom ozbiljnom opisu Derinkuyua, ali ostaje procjena zasnovana na kapacitetu prostorija, a ne popisan podatak. Niko nije brojao stanovnike grada u vrijeme kada je bio naseljen.

Turistima je grad otvoren 1969. godine, šest godina nakon otkrića, kada je dio kompleksa proglašen dovoljno bezbjednim za posjete.

Ime grada dolazi od turskog izraza derin kuyu, "duboki bunar" — mještani su decenijama vukli vodu iz bunara koji su, iako toga nisu bili svjesni, prolazili kroz krov grada čije postojanje niko nije slutio.

Ko je prvi zakoračio pod zemlju

Arheolozi ne mogu sa sigurnošću odgovoriti na pitanje ko je iskopao prve nivoe Derinkuyua.

Grad je urezan u prirodno formirane šupljine u mekom vulkanskom kamenu, što onemogućava klasične metode datiranja stijene.

Prema turskom Ministarstvu kulture, najstarije poznate galerije potiču iz 8. ili 7. vijeka prije nove ere, iz perioda Frigijaca — indoevropskog naroda čiji su graditelji važili za jedne od najvještijih inženjera gvozdenog doba.

Druga grupa naučnika smatra da je grad znatno stariji nego što se prvobitno smatralo i pripisuje prve nivoe Hetitima, narodu koji je dominirao Anadolijom prije nego što je njihovo carstvo palo oko 1200. godine prije nove ere.

Argument u prilog toj tezi su hetitski pečati i sitni artefakti pronađeni u gornjim slojevima, uključujući figuru lava izrađenu u hetitskom stilu.

Zagovornici frigijske teorije na to odgovaraju da su ti predmeti mogli dospjeti u grad kao ratni plijen, vijekovima nakon pada hetitskog carstva.

Možda vas zanima: Ishi no Hoden: Misteriozni kamen u Japanu

Jedini pisani trag koji bi mogao uputiti na Derinkuyu potiče iz 4. vijeka prije nove ere.

Grčki vojskovođa Ksenofont u svom djelu Anabaza opisuje podzemna naselja u istočnoj Anadoliji, današnjoj Armeniji — domove iskopane pod zemljom, dovoljno prostrane da prime cijelu porodicu, stoku i zalihe hrane. Ksenofont ne pominje Derinkuyu po imenu, pa ostaje otvoreno da li je pisao baš o ovom gradu ili o nekom od stotinjak drugih podzemnih naselja rasutih po regiji.

Ono što se sa sigurnošću zna jeste da je grad dobio svoj najrazvijeniji oblik mnogo kasnije, između 6. i 10. vijeka nove ere, kada su ga vizantijski hrišćani proširili i prilagodili sopstvenim potrebama — uklesali crkve, ostavili grčke natpise i produbili postojeće hodnike.

Odbrana, sklonište, ili nešto sasvim treće

Istoričari se decenijama spore oko prave namjene Derinkuyua.

Jedna teorija tvrdi da je grad iskopan kako bi zaštitio stanovnike od invazija koje su pogodile region oko 800. godine prije nove ere.

Mnogi naučnici tu tezu osporavaju, tvrdeći da bi iskopavanje strukture ovakvih razmjera samo radi povremene zaštite od napada bilo nesrazmjeran inženjerski poduhvat.

Kasnija upotreba grada tu teoriju djelimično potvrđuje, ali za sasvim drugi period.

Vizantijski hrišćani sklanjali su se u Derinkuyu tokom arapsko-vizantijskih ratova između 780. i 1180. godine, a kasnije i tokom mongolskih pohoda Timura u 14. vijeku.

Za te epizode postoje jasniji istorijski tragovi nego za period prije nove ere, zbog čega neki istraživači smatraju da je odbrambena funkcija grada dokumentovana tek za kasnije faze, dok razlog za prvobitno kopanje ostaje nagađanje.

Postoji i teorija koja odbranu stavlja u drugi plan — da je grad prvobitno služio kao skladište i utočište od ekstremnih kapadokijskih temperatura, budući da dubina obezbjeđuje stabilnu, umjerenu klimu tokom cijele godine, pogodnu za čuvanje hrane i vina.

Nijedna od ovih teorija nije potpuno isključila ostale. Arheolozi uglavnom priznaju da je najvjerovatnije riječ o kombinaciji razloga koji su se mijenjali tokom vjekova upotrebe.

Možda vas zanima: Naska linije: Misteriozni geoglifi u Južnoj Americi

Vrata koja se otvaraju samo iznutra

Bez obzira na to ko je grad sagradio i zašto, njegov sigurnosni sistem ne ostavlja mjesta sumnji u namjeru graditelja.

Kružna kamena vrata, teška i do pola tone, postavljena su na ključnim tačkama hodnika i mogla su se otvoriti isključivo iznutra — dovoljno lagana da ih pomjeri jedna osoba, ali dovoljno teška da napadača zaustave na mjestu.

Svaki nivo mogao je biti zaključan nezavisno od ostalih, što je stanovnicima omogućavalo da napuste gornje spratove i povuku se dublje ako bi neprijatelj probio prvu odbranu.

Ventilacija je bila jednako pažljivo osmišljena, iako se izvori razilaze oko tačnog broja okana.

Neki govore o pedesetak većih šahtova koji dopiru do najdubljih nivoa; drugi u taj broj ubrajaju i hiljade užih kanala, širokih tek desetak centimetara, koji su dodatno provjetravali gornje slojeve sve do osmog sprata.

Bez obzira na tačan broj, sistem je bio dovoljno efikasan da omogući boravak velikog broja ljudi danima, možda i sedmicama, bez izlaska na površinu.

Bunari su predstavljali poseban sigurnosni izazov. Nisu svi nivoi imali pristup vodi s površine — namjerno, kako neprijatelj ne bi mogao otrovati vodu i ugroziti čitav grad odjednom.

Tamo gdje su bunari postojali, bili su odvojeni od glavnih prolaza i dostupni samo iznutra.

Život bez neba

Osim odbrane, grad je bio opremljen za dugotrajan boravak. Stanovnici su imali crkve, štale za stoku, vinarije, magacine i najmanje jednu prostoriju za koju arheolozi smatraju da je služila kao škola.

Dimnjaci su bili raspoređeni tako da dim iz kuhinja izlazi razbacano na površini, umjesto da se koncentriše na jednom mjestu i oda položaj grada.

Derinkuyu je imao i prostorije namijenjene privremenom čuvanju umrlih — mjesta gdje su tijela mogla ostati dok situacija na površini ne postane dovoljno sigurna za pravilnu sahranu.

Taj detalj govori da stanovnici nisu očekivali kratkotrajni boravak, nego su računali na duže periode potpune izolacije od svijeta iznad njih.

Iako je grad mogao primiti hiljade ljudi, arheolozi se slažu da nije bio zamišljen kao stalno naselje.

Arhitektura djeluje kao utočište za krizne periode, a ne kao mjesto gdje bi generacije živjele iz dana u dan.

Tu pretpostavku podupiru brojne zajedničke radne prostorije i bogomolje — prostori namijenjeni kratkotrajnom okupljanju velikog broja ljudi, a ne dugoročnom porodičnom životu.

Danas je otvoreno tek oko deset posto Derinkuyua.

Ostatak — veći dio od osamnaest nivoa, hodnici za koje se pretpostavlja da se negdje ispod osmog sprata spajaju s podzemnim gradom Kaymaklı nekoliko kilometara dalje — ostaje zapečaćen, djelimično neistražen i zatvoren čak i za naučnike koji već šezdeset godina pokušavaju da rekonstruišu njegovu prošlost.

IZVORI

• Nývlt, V., Musílek, J., Čejka, J., Stopka, O. (2016). The Study of Derinkuyu Underground City in Cappadocia Located in Pyroclastic Rock Materials – Procedia Engineering
• Mutlu, Mehmet Özgür (2008). Geology and Joint Analysis of the Derinkuyu and Kaymaklı Underground Cities of Cappadocia, Turkey – Middle East Technical University
• Xenophon – Anabasis, Book IV, Chapter 5 (description of underground dwellings in Armenia)
• Atlas Obscura – The Mysterious Underground City Found in a Man's Basement